begin over de auteur boeken vertalingen luisteren werkplaats tientjeslid links contact                 

Leven met de DDR

Blad: Duitslandweb.nl
Datum: 2007-03-02

Documentaire: Jeder schweigt von etwas anderem

Zondagnacht won Das Leben der Anderen in Hollywood een Oscar voor de beste buitenlandse film. In Duitsland waren de reacties op de film echter verdeeld. Deutschland-Radio vatte ze als volgt samen: “Verwerking van de geschiedenis of kassamagneet? Cultfilm of politieke onkunde? Levende geschiedenis of preventief vrijspreken van werkelijke daders?”

De film gaat over de grote thema’s: goed en kwaad, liefde en verraad. De DDR en de Stasi zijn voor regisseur Florian Henckel von Donnersmarck slechts de tot de verbeelding sprekende context voor zijn eigen thematiek. Tegen het dagblad Die Welt zei hij vorig jaar: “Mijn film gaat over het vermogen van de mens voor het goede te kiezen, ongeacht hoe ver hij al op de verkeerde weg is voortgeschreden.” In de film krijgt Stasi-man Wiesler, het prototype slechterik, door de confrontatie met de liefde een menselijk gezicht. Hier verraadt von Donnersmarck dat het hem niet primair om de Stasi of om het DDR-verleden ging. Dat de held van de eerste serieuze speelfilm over de Stasi een sympathieke Stasi-medewerker is, heeft veel kwaad bloed gezet.
De film heeft niet alleen het maatschappelijk debat over de Stasi aangewakkerd, maar zet de DDR ook als voltooid verleden in het museum weg. Daar hoort het niet thuis. Wetenschappelijk onderzoek begint net goed op dreef te komen, geregeld duikt het thema in de publiciteit op, maar in het collectieve geheugen heeft wat zich veertig jaar lang in het oosten van Duitsland heeft afgespeeld, nog nauwelijks een plaats gekregen. Het bouwsel van herinnering en verwerking – gevoed en gevormd door verhalen, boeken, films, kunstwerken, toneelstukken, wetenschappelijk onderzoek, muziek en memoires – staat pas in de steigers. Met horten en stoten komen de werkzaamheden op gang. Ze worden gehinderd door west-Duitse stemmen die elke nuance smoren met een gemakzuchtig gelijk achteraf, of stemmen die de dictatuur achteraf bagatelliseren en maar blijven herhalen dat de onderdrukking in de DDR niets was in vergelijking met de verschrikkingen van de nazi-jaren – een effectieve strategie om de slachtoffers van de dictatuur monddood te maken. En om de kop in het zand te steken.

Trouw
‘Alle problemen van het verleden zullen in de toekomst opgelost moeten worden’, luidt de titel van een werk van de beroemde Oost-Duitse schilder A.R. Penck, dat in het Kanzleramt in Berlijn hing. Het is tevens het thema van Jeder schweigt von etwas anderem, de documentaire van Marc Bauder en Dörte Franke die afgelopen september uitkwam en verdergaat waar von Donnersmarcks film ophoudt.
De hoofdpersonen Anne Gollin, Utz Rachowski en Matthias en Tine Storck werden begin jaren tachtig na twee jaar gevangenschap ausgebürgert. In de documentaire komen niet alleen zij, maar ook hun ouders en hun kinderen aan het woord – elke generatie apart. De vader van Anne Gollin, die Volkspolizist was, vindt nog steeds dat zijn dochter terecht voor haar opstandigheid tegen de staat heeft moeten boeten. Zijn vrouw doet het woord, hij verbijt zich vooral. Tijdens haar gevangenschap zorgden Anne’s ouders voor haar anderhalfjarige zoon Sebastian. Hun trouw aan de staat werd pas echt op de proef gesteld toen Sebastian plotseling was verdwenen. Uiteindelijk vonden ze hem gezond en wel op een quarantaine-afdeling terug. “Dat deed me de das om”, vertelt Anne’s moeder. “We mochten alleen door de gordijnen naar hem gluren.” Haar mans gezicht verandert in een slagveld van zenuwtrekken, hij sluit zijn ogen. Anne Gollin vertelt dat haar zoon na haar vrijlating volledig van haar vervreemd was. “Onze kinderen”, zegt ze, “lopen met onze last rond en wij kunnen ze eigenlijk helemaal niet helpen hun problemen op te lossen.”

Zwijgen
Na een kwart eeuw wordt het leven van de hoofdpersonen uit Jeder schweigt von etwas anderem nog steeds door hun DDR-verleden beheerst. Ze zijn getraumatiseerd: het verleden blijft heden, alles wordt voortdurend herkauwd, maar verteren lukt niet. Hun kinderen behoren tot de psychosociale categorie ‘tweede generatie’. “Andere ouders gingen met hun kinderen naar het pretpark”, zegt Tine Storck, “wij gingen naar het oosten om Stasi-akten te lezen.” Dochter Hannah kan haar weerzin nauwelijks onderdrukken en zegt vaak: “Niet weer dat thema, alsjeblieft!” Maar ze zegt ook: “Wanneer ik eraan denk dat ze maar iets ouder waren dan ik nu. Of ik dat zou kunnen, zo voor mijn mening uitkomen en mijn toekomst op het spel zetten?” Matthias Storck schreef een boek over zijn leven, maar zijn kinderen zwijgen erover. Hij wacht af. “Misschien vinden ze het ook allemaal moeilijk voorstelbaar, omdat de wereld die die ellende veroorzaakt heeft, niet meer bestaat. Voor hen.” Ook met zijn eigen vader heeft hij er nooit over kunnen praten, hoewel ze beiden predikant waren, mannen van het Woord. Pas later kwam Storck erachter dat zijn vader indertijd contacten met de Stasi had en door hen werd gechanteerd. Hij heeft nooit de moed gehad dat zijn zoon te vertellen.

Utopie
Jeder schweigt von etwas anderem knijpt je de keel dicht. Naar schatting zijn een kwart miljoen DDR-burgers om politieke redenen achter de tralies verdwenen. En om hen heen bleef een wijde kring van familieleden, collega’s en buren in angst en eenzaamheid achter met hun overtuiging of verraad. Het leven in een socialistische utopie – die tijdens de Koude Oorlog veranderde in een fijnmazige spionnensamenleving – heeft tot op de dag van vandaag zijn sporen nagelaten. De verwerking is nog maar nauwelijks begonnen. Bijzonder is dat niet: na de Tweede Wereldoorlog duurde het decennia voordat de Vergangenheitsaufarbeitung op gang kwam. Eerst keren mensen hun gezicht naar de toekomst, daarna merken ze dat aan het verleden niet te ontkomen valt: door alle kieren en gaten blijf het naar buiten dringen. Sebastian Gollin en de kinderen Storck zullen de last die ze van hun ouders erfden, moeten vormgeven. Naar een motto van de schrijver W.G. Sebald: “Zerstöret das Letzte, die Erinnerung nicht.”

De DVD van Jeder schweigt von etwas anderem is vanaf half maart te koop via www.gmfilms.de
Zie ook: www.bauderfilm.de

 
 

bossen

Wakker gekust door de tornado
`Gouden pech´ noemt de brochure Hoogvliet Vernieuwt de storm achteraf. Op een dag begonnen mensen met andere ogen naar het Ruigeplaatbos te kijken. En wat bleek? De natuur was tot leven gekomen, de storm had haar wakker gekust.   

de Volkskrant

 

dood

Leven met hiv
Acht seropositieve druggebruikers vertellen over hun leven, hun angsten, hun hoop en hun manieren om met aids om te gaan. Optimisme, woede, kracht en pessimisme wisselen elkaar af. Sommigen blijven gebruiken, anderen stoppen met drugs.   

Seropositief verder

 

jacht

Ich schiesse Wildschweine, um sie zu essen
Ich esse meine Beute. Denn ich habe das Tier nicht einfach nur so getötet, aus Spass oder als Sport oder Hobby. Die Wörter passen nicht zu dem, was ich mache. Jagen ist ein Teil der Essenszubereitung. Und essen ist auch ein Ereignis, eine Geschichte, ei   

Neue Zürcher Zeitung

 

Oost-Europa

Het huis van Boelgakov
In Kiev staat het ouderlijk huis van Michail Boelgakov. Huisnummer 13. Dat past uitstekend bij de wrangvrolijke dubbele bodems in het werk van de schrijver. Met vertaalster Aai Prins waan ik me in de roman De Witte Garde.   

de Volkskrant

 

Oost-Europa

Gevallen helden
Geschiedenis wordt Disneyland in Grutas Park waar oude sovjet-helden in steen een plaats hebben gekregen. Een Litouwse worstelkampioen bracht ze bijeen, één Marx, twaalf Lenins, twee Stalins, twee Dzerzjinski's en talloze kleiner helden.   

de Volkskrant

 

divers

I love bureaucratie
Het is flauw en verwend. We verwisselen simpelweg steeds onze pet: `Iedereen het best mogelijke´ en `Weg met de bureaucratie´, al naar gelang het ons uitkomt. Natuurlijk houdt niemand van bureaucratie.   

de Volkskrant

 

vertalen

Der Mann aus Meuselwitz
Wolfgang Hilbig übersetzen ist das Thema meiner Masterarbeit (2008). Dazu habe ich Prosa und Lyrik übersetzt und annotiert, und Essays über Übersetzen als Wissenschaft, Handwerk und Kunst geschrieben. Lesen Sie hier Vorwort und Einleitung.   

Universiteit Utrecht

 

divers

Louis Zwiers (6)
De schim van Polly Waarin hij zich zorgen maakt om zijn vrouw, die ´s nachts weer zo geschreeuwd heeft, wil weten hoe zijn nieuwe baseballpet hem staat en steeds zijn hondje zoekt.   

ongepubliceerd

 

dood

Doodsberichten
Voor Doodsberichten werkte ik drie jaar als vrijwilliger in de terminale thuiszorg en tekende de gebeurtenissen op. Door elk van de vijf verhalen speelt de vraag: Hoe leven mensen in het aangezicht van de dood?   

Uitgeverij Meulenhoff

 

divers

Vrouw en auto
De man keek me aan of ik gek geworden was en loerde om zich heen of hij niet ergens een verborgen camera ontwaarde. Ik gaf geen krimp, ik had dit al vaker aan de hand gehad en alle mannen die ik om hulp had gevraagd, zag ik denken: maf wijf...   

Metro